Mówiąc o cmentarzu parafialnym, rozumiemy, że jest on własnością Kościoła katolickiego lub znajduje się w jego wieczystym zarządzie. W ustawodawstwie państwowym taki cmentarz określany jest mianem cmentarza wyznaniowego i podlega regulacji ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z dnia 31 stycznia 1959 roku (dalej: u.c.ch.z.). Jednocześnie cmentarz parafialny pozostaje również w zakresie oddziaływania prawa kanonicznego. Powstaje zatem pytanie: w jakim zakresie zarządzanie cmentarzem parafialnym podlega przepisom prawa kanonicznego, a w jakim – regulacjom prawa państwowego?
Normy prawne
Prawo kanoniczne zalicza cmentarze do miejsc świętych, które są poświęcone lub pobłogosławione i służą sprawowaniu oraz szerzeniu kultu (kan. 1205, 1210). W miejscach świętych władza kościelna swobodnie wykonuje swoje uprawnienia i zadania (kan. 1213). Kościelne osoby prawne, takie jak diecezje, parafie czy instytuty zakonne, mają prawo do posiadania, zakładania, zarządzania i poszerzania cmentarzy — co wynika z art. 24 Konkordatu oraz art. 45 ust. 1 ustawy o stosunkach Państwa do Kościoła Katolickiego (dalej: u.s.p.k.k.). Jednakże prawo to podlega ograniczeniom wynikającym z ustaw państwowych oraz przewidzianych w nich decyzji administracyjnych (art. 24 Konkordatu oraz art. 45 ust. 4 u.s.p.k.k.).
Cmentarze parafialne są zatem przedmiotem tzw. spraw mieszanych, w których równolegle obowiązują przepisy prawa kanonicznego i państwowego – każdy w odpowiednim zakresie.
Sprawowanie kultu publicznego, w tym obrzędu pogrzebu, jego przebiegu, organizacji oraz ustalania ofiar, należy w pełni do materii spraw własnych Kościoła. Wynika to jednoznacznie z art. 8 Konkordatu oraz art. 2 i 15 u.s.p.k.k.
Ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych w art. 2 ust. 3 i 4 przyznaje władzy kościelnej prawo do zakładania, poszerzania i zamykania cmentarzy wyznaniowych, a w art. 3 ust. 2 nakłada obowiązek ich utrzymania. Wykonywanie tego prawa uzależnione jest jednak od zgodności z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego oraz uzyskania zgody właściwego inspektora sanitarnego.
Warto również zauważyć, że na cmentarzu parafialnym — jeśli w danej gminie nie istnieje cmentarz komunalny — mogą być chowani także niekatolicy, niechrześcijanie oraz osoby niewierzące (art. 45 ust. 3 u.s.p.k.k. oraz art. 8 ust. 2 u.c.ch.z.). Ponadto zarządca nie może odmówić pochówku na cmentarzu parafialnym osobie, która posiada nabyte prawo do określonego miejsca pochówku, nawet jeśli istnieje w danej gminie cmentarz komunalny (art. 8 ust. 5 w zw. z ust. 3 u.c.ch.z.).
Zarówno cmentarze komunalne, jak i wyznaniowe powinny posiadać regulamin cmentarny. W przypadku cmentarzy komunalnych regulamin stanowi akt prawa miejscowego, gdyż organy gminy — zgodnie z art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o samorządzie gminnym — są uprawnione do wydawania aktów prawa miejscowego regulujących zasady korzystania z gminnych obiektów użyteczności publicznej.
Regulamin cmentarza wyznaniowego ma charakter normy prawa partykularnego Kościoła (kan. 1243 KPK). Właściwym do ustanowienia takiej normy jest biskup diecezjalny (kan. 381 § 1 KPK).
Analiza przypadku
Powód zlecił wykonanie nagrobka według własnego projektu. Nagrobek miał przedstawiać leżącą rzeźbę kobiety i mężczyzny obejmujących się i częściowo okrytych całunem. Kuria Metropolitalna, jako właściciel cmentarza, odmówiła zgody na postawienie nagrobka, wskazując, że jego forma mogłaby naruszać dobre obyczaje, dobra osobiste innych osób odwiedzających groby, a także obrażać uczucia religijne. W konsekwencji odmówiono również zgody na wjazd wykonawcy na teren cmentarza.
Zgodnie z regulaminem cmentarnym Archidiecezja ma obowiązek utrzymania cmentarza zgodnie z jego przeznaczeniem i charakterem katolickim. Regulamin określał także, że wszelkie prace kamieniarskie wymagają zgody administratora, a forma i symbolika nagrobków nie mogą naruszać wyznaniowego charakteru cmentarza.
Powód pozwał archidiecezję, twierdząc, że odmowa naruszyła jego dobro osobiste w postaci kultu pamięci zmarłej żony.
Sąd okręgowy oddalił powództwo, uznając, że sprawa dotyczy przede wszystkim relacji umownej między stronami, a nie naruszenia dóbr osobistych.
Sąd apelacyjny częściowo podzielił argumentację powoda, jednak ostatecznie stwierdził, że wybór cmentarza wyznaniowego wiąże się z akceptacją ograniczeń wynikających z prawa państwowego, Konkordatu oraz prawa kanonicznego. Zaznaczył również, że regulamin jedynie wykonuje normy wyższego rzędu.
Sąd ten zauważył, że nagrobek o charakterze świeckim mógłby naruszać uczucia religijne innych wiernych, co usprawiedliwiało odmowę.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy przyjął odmienną argumentację. Uznano, że:
SN stwierdził, że kwestie związane z organizacją cmentarza wyznaniowego, jego wyglądem, formą nagrobków oraz symboliką należą do własnych spraw Kościoła, o których Kościół decyduje autonomicznie. Zwrócono uwagę, że brak jest jakichkolwiek przepisów państwowych regulujących formę nagrobków, a więc w tym zakresie zastosowanie ma prawo kanoniczne i normy partykularne — w tym regulamin cmentarza.
W orzeczeniu podkreślono, że stosowny nagrobek to taki, który w swej formie i symbolice, uwzględnia z jednej strony interes zmarłych osób innego wyznania lub niewierzących, zaś z drugiej strony nie narusza podstawowych kanonów wyznania, do którego należy cmentarz.
SN zaznaczył również, że orzeczenie nie rozstrzyga sytuacji, w której cmentarz wyznaniowy musi pełnić funkcję cmentarza dostępnego dla każdego obywatela z braku cmentarza komunalnego (art. 8 ust. 2 u.c.ch.z.).
Podsumowanie
Konkordat i ustawa o stosunkach Państwa do Kościoła Katolickiego podkreślają autonomię Kościoła w zakresie spraw wewnętrznych. Cmentarze wyznaniowe należą jednak do kategorii spraw mieszanych — część regulacji pochodzi z prawa kanonicznego, część z prawa państwowego. Zgodnie z art. 45 ust. 4 u.s.p.k.k., przepisy dotyczące cmentarzy katolickich nie naruszają ogólnych regulacji uchwały o cmentarzach i chowaniu zmarłych oraz przepisów o planowaniu przestrzennym czy ochronie gruntów leśnych i rolnych.
Cmentarz jako miejsce kultu publicznego pozostaje w autonomicznej gestii Kościoła, który kieruje się w tym zakresie prawem kanonicznym. Sąd Najwyższy zaliczył do „spraw własnych” Kościoła także kwestie związane z zarządzaniem cmentarza, które polega na sposobie jego organizacji, wyglądu i formie nagrobków oraz dotyczy sprawowanych obrzędów religijnych. Regulamin cmentarny, będąc prawem partykularnym kościoła, stanowi tu narzędzie przepisów porządkowych — pod warunkiem, że nie pozostaje w sprzeczności z prawem powszechnym.
Jednocześnie cmentarz, jako miejsce pożytku publicznego, nie pozostaje poza ingerencją państwa. Organy państwa dysponują narzędziami umożliwiającymi ograniczenie władzy Kościoła jak to już było wcześniej wspomniane. W sytuacjach szczególnego interesu publicznego, mogą również przeznaczyć terenen zamkniętego cmentarza wyznaniowego na inne cele z pominięciem zgody właściwej władzy kościelnej (art. 6 ust. 5 u.c.ch.z.).
