Prawo do grobu i prawo do ekshumacji

1. Prawo do grobu w świetle wyroku SN z dnia 06.03.2024, Syg. II CSKP 2034/22.

Ustawodawca w przepisie Art. 7 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, przewiduje możliwość wykupienia miejsca na cmentarzu do chowania zmarłych na okres 20 lat, z możliwością przedłużenie o kolejne 20 lat w przypadku grobów ziemnych. Charakter tego świadczenia jest związany ze złożeniem i pochowaniem ludzkich zwłok (art. 7 ust. 2) i z zastrzeżeniem prawa do miejsca na okres 20 lat. Przy czym okres 20 letni nie ma zastosowania do grobów murowanych przeznaczonych do chowania więcej niż jednej osoby (art. 7 ust. 3). Dla grobów murowanych okres zastrzeżenia nie jest określony, i zgodnie z orzeczeniami sądów jest uważany za bezterminowy.

W judykaturze funkcjonowały dwie opinie odnośnie tego, czy prawo do grobu posiada charakter majątkowy czy osobisty. Ostatecznie przyjęto, że w prawie do grobu występują zarówno elementy majątkowe (nakłady poniesione na nabycie prawa do grobu, koszty jego urządzenia, prawo do naziemnych części grobu) oraz elementy osobiste (dotyczące sfery uczuć i kult pamięci osoby zmarłej), które się wzajemnie przenikają i trudno je nieraz jednoznacznie rozgraniczyć.

W wyroku SN z dnia 6 marca 2024 podkreślono następujące elementy prawa do grobu:

• prawo do grobu ma charakter cywilnoprawny i tworzy stosunek prawny pomiędzy zarządcą cmentarza a osobą nabywającą miejsce na grób;
• taki charakter ma również umowa o pochowanie zwłok pomiędzy zarządcą a osobami uprawnionymi do pochowania zwłok, z której wynika szereg uprawnień dla osoby, dla której kult pamięci osoby zmarłej pochowanej w tym grobie, jest jej  dobrem osobistym. Takie dobro osobiste służy wszystkim osobom bliskim zmarłego;
• prawo do grobu ma przede wszystkim charakter osobisty wynikający z więzi rodzinnych i stosunku bliskości z osobą zmarłą pochowaną w danym grobie, wyrażający się w m.in. w decydowaniu czy współdecydowaniu o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie dla pochowania dalszych zmarłych.
• prawo to obejmuje również możliwość decydowania oraz  współdecydowania o ekshumacji zwłok i szczątków czego wyrazem jest uprawnienie wynikające z art. 15 ust. 1 ustawy  o cmentarzach i chowaniu zmarłych.

Oprócz tego należy odnotować, że zgodnie z przepisami ustawy, prawo do grobu nie może wchodzić w skład spadku, choć obowiązujące przepisy nie wyłączają dziedziczenia prawa do grobu, który został urządzony przez osobę zmarłą, a w którym nie złożono jeszcze ludzkich zwłok, szczątków bądź prochów.

Co istotne prawo do grobu może powstać również wskutek porozumienia zawartej między osobami uprawnionymi do pochowania zwłok a inną osobą, a także wskutek umowy na rzecz osoby trzeciej. W sytuacji, gdy grób jest budowany w wyniku porozumienia dwóch lub więcej osób, wiążące jest zawarte w porozumieniu, ustalenie co do tego, czyje zwłoki mają spoczywać w tym grobie (nawet jeśli koszty budowy poniosła w całości jedna z tych osób). Gdy natomiast nie uzgodniono tego uprzednio w porozumieniu, wszystkie osoby będące stronami porozumienia mają prawo wspólnie zadecydować w tej kwestii. Moment pochowania zwłok powoduje zmianę powstałego w drodze umowy stosunku prawnego poprzez ,,wejście nowych osób’’, posiadających prawo do kultywowania pamięci po osobie zmarłej.

2. Prawo do ekshumacji w świetle wyroku WSA w Katowicach z dnia 30 stycznia 2023, Syg. V ACa 447/21.

Prawo do ekshumacji należy w pierwszym rzędzie do osób uprawnionych do pochowania zwłok, które od momentu pochówku nabywają prawo do grobu (Art. 15 ust. 1 pkt. 1). Oprócz wyżej wymienionych osób, ekshumację może zarządzić prokurator, sąd, właściwy inspektor sanitarny, oraz Instytut Pamięci Narodowej (por. Art. 15 ust. 1 pkt. 2,3 i art. 15a). Niemniej jednak najwięcej problemów z ekshumacją następuje w przypadku osób posiadających prawo do grobu z tytułu więzi rodzinnych z osobą zmarłą. W takim przypadku możliwość przeprowadzenia ekshumacji wymaga zgody wszystkich osób.  

Wyrok WSA w Katowicach ujmuje prawo do ekshumacji zwłok jako dobro osobiste żyjących krewnych zmarłego, wymienionych w art.10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Dlatego przy ekshumacji zwłok należy brać pod uwagę następujące kryteria:

• ekshumacja jest środkiem bardzo daleko idącym, gdyż w powszechnym odczuciu może pozostawać z konflikcie z potrzebą niezakłócania spokoju zmarłych oraz ich najbliższych, dla których ekshumacja może stanowić trudne przeżycie;
• w związku z tym korzystanie z tego środka, aczkolwiek nie jest całkowicie wykluczone, to może następować jedynie w szczególnych okolicznościach, gdy przemawiają za tym wyjątkowo istotne względy;
• może to nastąpić w szczególności, gdy przeniesienie zwłok w inne miejsce jest jedynym sposobem pozwalającym na sprawowanie kultu pamięci osoby zmarłej przez uprawnionego (uprawnionych), które jest zupełnie niemożliwe w dotychczasowym miejscu ich złożenia.

Podsumowując należy przyznać, że prawo do ekshumacji jest środkiem wyjątkowym, które musi uwzględniać zarówno uczucia najbliższych osoby zmarłej, kult pamięci osoby zmarłej lub służyć obiektywnemu dobru społeczności.