Spór o formę i symbolikę nagrobków na cmentarzach wyznaniowych

Jaka powinna być odpowiednia forma i symbolika nagrobka na cmentarzu wyznaniowym i co poczynić w sytuacji gdy forma lub symbolika jest nieodpowiednia lub razi uczucia wierzących?

Przede wszystkim należy pamiętać, że zarówno grób ziemny jak i grobowiec murowany nie są odrębną własnością ani przedmiotem praw rzeczowych, ale osoby mające prawo do grobu mają wobec niego określone prawa majątkowe i osobiste. Uprawnienia te mają podstawę prawną w umowie, na mocy której, zarządca cmentarza oddaje zainteresowanemu miejsce na grób. Uprawnienia te obejmują również urządzenie grobu i wystawienie nagrobka.

W orzecznictwie dobro osobiste związane z kultem zmarłego polega na wyłączności wykorzystania terenu na wybudowanie i urządzenie grobu, a także ustawienie nagrobka zgodnie z życzeniem dysponenta grobu. Powstaje jednak pytanie czy naruszenie dobra osobistego związanego z kultem zmarłych, następuje w sytuacji gdy zarząd cmentarza wyznaniowego nie pozwala na wykonanie nagrobka według własnej koncepcji dysponenta, gdyż nie jest on odpowiedni do religijnego charakteru cmentarza?

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2015 r., Syg. II CSK 317/14 rozstrzyga sytuację, w której fundator grobu, w którym została pochowana jego żona, przedstawił do akceptacji zarządowi cmentarza wyznaniowego projekt nagrobka przedstawiający na wpół obnażoną kobietę (jego żonę). Zarząd cmentarza, nie zgodził się na podobny nagrobek, w związku z czym został pozwany o naruszenie dobra osobistego, w postaci kultu osoby zmarłej. Wyrok SN, postanawiał co następuje:

• w danej sytuacji obiektywnie dobro osobiste związane z kultem zmarłych zostało naruszone, lecz takie działanie jest bezprawne jeżeli nie następuje okoliczność usprawiedliwiająca;
• do okoliczności usprawiedliwiających na ogół zalicza się:

1. Działania w ramach porządku prawnego, tj. działania dozwolonego przez obowiązujące przepisy prawa,
2. Wykonywanie prawa podmiotowego,
3. Zgodę pokrzywdzonego (ale z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach),
4. Działania w ochronie uzasadnionego interesu;

W nawiązaniu do wyżej  wspomnianych okoliczności Sąd Najwyjższy orzekł następujące:

• skoro kościelna osoba prawna (np. parafia) sprawuje zarząd nad cmentarzem wyznaniowym, założonym na nieruchomości stanowiącej jej własność, to w braku ograniczeń ustawowych, przyjąć należy, że działania w zakresie organizacji tego cmentarza, jego wyglądu, formy nagrobków czy rodzaju sprawowanych obrzędów religijnych, stanowią nie tylko przejaw wykonywania prawa podmiotowego, ale mieszczą się w kategorii własnych spraw Kościoła;
• w tej sytuacji sprawujący zarząd nad cmentarzem ma prawo decydować o tym, w jakiej formie i z wykorzystaniem jakiej symboliki, powinny być wznoszone nagrobki na cmentarzu, a pochówek osoby przynależącej do wyznania winien odbyć się według zasad obowiązujących w danym wyznaniu;
• w sytuacji gdy, z powodu braku cmentarza komunalnego na cmentarzu wyznaniowym chowane są osoby innych wyznań lub osoby niewierzące, to wznoszony nagrobek winien być stosowny do charakteru cmentarza wyznaniowego;
• stosowny nagrobek to taki, który w swej formie i symbolice, uwzględnia z jednej strony interes zmarłych osób innego wyznania lub niewierzących, zaś z drugiej strony nie narusza podstawowych kanonów wyznania, do którego należy cmentarz.

Podsumowując należy zazanaczyć, że chociaż urządzenie grobu i sporządzenie nagrobka, ustalając jego formę i symbolikę należą do praw dysponęta gorobu i stanowią jego dobro osobiste to w sytuacji gdy podejmuje decyzje na pochowanie bliskiej osoby na cmentarzu wyznaniowym, mając do wyboru cmentarz komunalny, winien dostosować formę i symbolikę nagrobka do zasad obowiązujących w danym wyznaniu. W sytuacji gdy cmentarz wyznaniowy jest jedynym cmentarzem, a dysponent grobu nie należy do danego wyznania to w wystroju i symbolice nagrobka powinien ad minimum uszanować podstawowe zasady wyznania, do którego należy cmentarz.